بررسی مفهوم و ضرورت بازنگری قانون اساسی

سوالاتی که در زمینه بازنگری مطرح می باشد این است که کشورهای دارای قانون اساسی مدون و غیر مدون موضوع تجدید نظر در قانون اساسی را چگونه حل کرده اند و چه راه هایی در پیش گرفته اند. آیا اصولاً قانون اساسی باید قانونی قابل تجدید نظر و تغییر و تبدیل باشد؟ اگر قانون اساسی با وصف دائمی وضع گردد و حتی اگر تصریح شود که غیر قابل اصلاح و تغییر است آیا در عمل هم چنین خواهد بود؟ آیا تجربه کشورهای دارای قانون اساسی چنین ثبات و استحکامی را نشان داده است؟ آیا اگر مطلبی در مورد امکان تجدید نظر در قانون اساسی نبود به معنی دائمی بودن آن قانون است؟ اگر سوابق مربوط به قوانین اساسی کشورها اصلاح و تغییر و تبدیل را نشان می دهد و یا اگر در قانون اساسی امکان اصلاح پیش بینی شد. آیا باید تغییر و اصلاح مثل قوانین عادی سهل و ساده باشد و در این صورت چه تمایزی بین قانون اساسی و قوانین عادی خواهد بود، قانون اساسی که مثل قانون عادی بتوان اصلاح نمود. چه نقطه اتکایی محسوب می شود و چگونه می توان به آن عنوان اساسی داد؟

  واقعیت آن است که قوانین ساخته بشر با دید محدود و در شرایط و اوضاع و احوال و درجه تمدن خاص، هر چند کلی و هر چند نتیجه قرن ها تجربه باشد باز هم نمی تواند صفت دائمی، همیشگی و جاودانی پیدا کند. قوانین موضوعه و از جمله قانون اساسی با تحول و تأمل شرایط بالا و زمان اصلاح و تغییر آن فرا می رسد. اما زمان و شرایط اصلاح قانون اساسی و قانون عادی طبعاً به یک وضع نیست و نباید باشد. قانون اساسی اگر دایمی نیست حداقل باید به ترتیبی وضع شود که برای دورانی طولانی استحکام و قابلیت چهارچوب بودن و قابلیت اجرا داشتن را دارا باشد. مدونین  قانون اساسی باید همه پیش بینی های لازم را در تنظیم آن منظور دارند و هر اصلاح و تغییری را که احتمال می دهند در آینده لازم است در همان زمان صورت دهند و نقاط مبهم و تردید آمیز و مشکوک باقی نگذارد و در عین حال راه تجدید نظر و اصلاح را هم پیش بینی کنند. تغییر احتمالی را برای آینده دور و در شرایط تحولات مهم مسدود نسازند.

   از جمله اوصاف قانون اساسی خوب آن است که متضمن طرق تجدید نظر مناسب باشد و از آن جا که همه قوانین به خاطر آسایش و آرامش و امنیت و سعادت ملت و تعالی و تکامل افراد انسان و حفظ مملکت وضع می شود. مصلحت، تمایل و خواست عمومی و اکثریتی قاطع از مردم ، باید شرط اصلی برای اصلاح و تغییر باشد. [۱]

  تمایلات شخصی و گروهی با هدف رسیدن به قدرت ، جوسازی ها ، فرصت طلبی ها ، بحران های موقت ، فراز و نشیب های معمول جامعه نباید وسیله ای برای تهاجم به قانون اساسی و بهانه ای به عنوان اصلاح و تغییر به کار آید، مشکلات کشور و جامعه باید در راستای اجرای قانون اساسی و با تصویب قوانین عادی و اتخاذ تدابیر لازم حل گردد نه آن که قانون اساسی از حرکت باز ایستد. قانون اساسی که مقاوم و مستحکم نباشد و مقررات و قوانین مورد نیاز جامعه نتواند در چارچوب آن جای گیرند و به هر نسیمی محتاج با اصلاح باشد به نظر می رسد در مبنا معیوب است. [۲]

گفتار اول : مفهوم بازنگری

  تجدید نظر عبارت است از تغییری که در اعلامیه حقوق – قانون عادی – مواد و اصول قانون اساسی یا قواعد نظم آفرین صورت می پذیرد. این روند تغییر دادن را، تجدید نظر یا اصلاح می نامند. در زبان فارسی واژه های گوناگونی برای بیان موضوع تجدید نظر در قانون اساسی به کار می رود نظیر تنقیح« که به معنای نیک پیراستن، پاکیزه کردن و اصلاح نمودن کلام است.» تبدیل «که به معنای تبدیل کردن چیزی، عوض کردن چیزی با چیز دیگر، دگرگون ساختن و تغییر آن، دگرگون کردن آمده است» تعدیل«به معنای برابر کردن چیزی را به چیزی ، شرح ، جرح ،تکمیل ، تفسیر ، تهذیب ، نسخ» آمده است.[۳]

اما منظور از بازنگری به معنای توجه ، بررسی ، مطالعه و رسیدگی دوباره است. در لاتین تعاریف و واژه هایی که برای بازنگری به کار می رود از این قرارند:

۱-      تغییر یا اصلاح برای بهتر کردن یا جایگزینی به وسیله اضافه کردن؛

۲-      تصحیح اشتباه به وجود آمده در روندهای حقوقی بر اساس قاعده انصاف یا تساوی حقوق؛

۳-      تغییر یک فرمان حقوقی یا دادخواست حقوقی و یا ادعانامه اتهام برای تصحیح برخی اشتباهات و یا ایجاد ادعا و مفهوم جدید حقوقی.[۴]

  منظور از تجدید نظر یا بازنگری در قانون اساسی ، کسر و الحاق و یا تغییر یک یا چند اصل از قانون اساسی است که با آیین و روش خاصی صورت می گیرد. بازنگری در قانون اساسی یا به منظور اصلاح و رفع نقص و یا با هدف تکمیل و تتمیم صورت می پذیرد ، که اگر عمل تجدید نظر به دلیل نخست انجام گرفت در این صورت معمولاً متنی به سند اولیه قانون اساسی الحاق و ضمیمه نمی گردد ، بلکه اصلاحات انجام گرفته در اصل متن قانون اساسی منعکس می شود. در پاره ای از موارد نیز برای توسعه و تکمیل مقررات قانون اساسی یا اصلاح و رفع نواقص، متنی جداگانه از متن اصلی قانون اساسی را تهیه و بعد از تصویب به عنوان متمم قانون اساسی ضمیمه سند اصلی می کنند. این عمل را در اصطلاح « متمم نویسی » و مواد اصلاحی را که به صورت متنی مستقل ومجزا از متن اصلی است، «متمم» و یا «تکمله» می نامند. بازنگری و یا اصلاح قانون اساسی و یا متمم نویسی برای آن یک پدیده عادی و طبیعی است. زیرا معمولاً قوانین مهم و اساسی بعد از تدوین و تصویب ، یک دوره به طور آزمایش به اجرا گذاشته می شود تا در طول زمان و پیچیدگی های اجرا، نقاط ضعف و قوت آن کاملاً مشخص شود. در دنیا کشورهای زیادی هستند که قانون اساسی آن ها دو متن دارد. یکی متن اصلی و دیگری متن اصلاحی و الحاقی که همان متمم می باشد و نمونه ای از آن ها قانون اساسی امریکا و شوروی است که بعضی از آن ها حدود بیست بار تجدید نظر شده و متمم یا اصلاحیه دیده است.[۵]

  در تفاوت بازنگری با بازخوانی می توان گفت از آنجا که در بازنگری قانون اساسی دلایلی از جمله نیاز به تشریفات ویژه ، احتمال تغییر مجدد شرایط، بحث تورم در قانون ، نسبت به تغییر در آرمان های اولیه وانحراف از آرمان ها وجود دارد، امروزه واژه «بازخوانی» به جای «بازنگری» مطرح شده است ، اما واقعیت این است که در سال ۱۳۶۸، دست کم تغییر در آرمان های اولیه و انحراف در آرمان های انقلاب و موازین شرعی وجود نداشت . پس با این وصف ، وضعیت به وجود آمده برای قانون اساسی در سال ۱۳۶۸ را بازنگری بدانیم یا بازخوانی مهم نیست بلکه موضوع واجد اهمیت پای بندی به اصول ثابت و بدون تغییر نشأت گرفته از موازین شرعی و آرمان های اولیه می باشد.بنابراین واژه بازنگری معانی متعددی را داراست اما درمعنای اصطلاحی بازنگری در قانون اساسی عبارت است از تصحیح اصولی از قانون اساسی که با توجه به تغییر شرایط اجتماعی و نظامات جامعه کارایی ندارد و الحاق اصولی به قوانین اساسی که با توجه به نیازهای جدید لازم و ضروری است. در چنین اصولی که دیگر کارایی عملی در جامعه ندارد و وجود آن ها مشکلی از مشکلات جامعه را حل نمی کند. [۶]

گفتار دوم : ضرورت بازنگری

  برای اثبات ضرورت پیش بینی شیوه های بازنگری قانون اساسی« دانیل آمسون» به تاریخ اشاره می نماید. به عقیده وی : ” در یونان باستان لیکورگ خردمند[۷] سخنران و سیاست مرد آتن در سده ی چهارم پیش از میلاد، از سوی اسپارتی ها مامور نگارش قانون اساسی برای اسپارت شد. اما پس از پایان تدوین این قانون به اثر خود مشکوک گردیده و تصمیم گرفت که به دلفی [۸] برود و با پیتی [۹] هاتف معبد آپلون درباره خوب یابد نوشته شدن قانون یاد شده مشورت کند. پیش از رفتن مردم اسپارت را فراخواند و قصد خود مبنی بر رفتن به دلف و مشورت با پیتی را با آنها در میان گذاشت و به آنها سوگند داد که تا بازگشتنش به این قانون احترام بگذارند و آن را اجرا کنند. کیکورگ پس از آگاهی یافتن از عالی بودن قانون اساسی اش توسط پیتی به شاهکارش دلگرم شد و دیگر هرگز به اسپارت بازنگشت بدین ترتیب مردم این شهر را به سوگند و قانون اساسی خود وفادار نگاه داشت و حق انجام هرگونه دگرگونی در آن را از آنها گرفت.[۱۰]

   برای تغییر قانون اساسی و لغو و نسخ بعضی مواد آن باید مقرراتی پیش بینی شود تا بتوان آن را با افکار جدید و همچنین احتیاجات تازه جامعه منطبق ساخت. لیکن هر گاه تغییر قانون اساسی به سهولت میسر باشد، جامعه ممکن است با همان مسائل و مشکلاتی مواجه شوند که برای جلوگیری از آن ها به تدوین قانون اساسی اقدام کرده بود.[۱۱] امروزه این محک تجربه است که نشان می دهد یک قانون اساسی خوب است یا خیر؛ تدوین کنندگان یک قانون اساسی باید به تجربه به تجدید نظر احتمالی اثر خود تصریح کرده، قوه ی بازنگری و چگونگی فعالیت آن را نیز پیش بینی کنند. نگنجاندن امر تجدید نظر در قانون اساسی در مواقع لازم سبب خواهد شد که حکومت گران برای همیشه مجبور به زندگی در چارچوب یک قانون اساسی باشند یا اینکه احتمالا از طریق زور با انجام کودتا قانون اساسی را تغییر دهند. بنابراین قانون اساسی باید از طریق راه های قانونی مورد بازنگری قرار گیرد زیرا قانون اساسی بسیار انعطاف پذیر بهترین انگیزه برای کودتاست. وجود قوه ی بازنگری برای پاسخ دادن به دو ضرورت است:

۱-      همانگ سازی بنیان های دولت با واقعیت ها و نیاز های متغییر

۲-      پایداری نهاد ها که در این باره شایسته است که آنها مکررا دست خوش تغییر نشوند.

   به همین دلایل در قانون اساسی شیوه هایی برای هدایت قوه ی تجدید نظر گنجانده می شوند. جهت بازنگری در قانون اساسی معمولا از روش های بسیار پیچیده استفاده نمی کنند زیرا ممکن است هیچ تجدید نطری به سرانجام نرسد. بنابر این در این راه ناچار با توسل به قوای تاسیسی موجود هستیم بدین ترتیب می توان گفت که قوای تاسیسی صاحب و متصدی قوه ی بازنگری می باشند.

مشاوره حقوقی : ۹۰۹۹۰۷۲۹۵۶
مشاوره روانشناسی : ۹۰۹۹۰۷۲۹۵۶

دیدگاه خود را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *