جایگاه جرم و مجرم در نصوص اسلامی

جایگاه جرم و مجرم در نصوص اسلامی


 نویسنده:مهر انگیز فرزین قلعه جوین

چکیده:
مقدمه
تعریف و تقسیم بندی جرم از دیدگاه اسلام
طبقه بندی جرایم
جرمهای موجب حد
جرمهای موجب قصاص و دیه
جرمهای موجب تعزیر
تقسیم جرم بر حسب شدت و ضعف مجازاتها
نمونه نصوص قانونی حدود:
کتابنامه


چکیده:
قوانین و مقررات جزایی هر جامعه به عنوان  بخشی از نظام حقوقی حاکم نمودار وضع اجتماعی و ارزشهای حاکم بر آن جامعه است. نظام حقوقی اسلام با اهتمام ویژه‌ای که به مسائل جزایی و ایجاد نظم عمومی در جامعه دارد، از جایگاه والایی برخوردار است.
با بررسی احکام و قوانین اسلام می‌توان به این حقیقت دست یافت که آنچه مشتمل بر مصالح است،  بدان فرمان داده شده  و آنچه مشتمل بر مفاسد است، از ارتکاب آن نهی شده است. از این رو، در آیات و روایات متعددی برای جلوگیری از ارتکاب بزه و گناه، عقوبتهای مناسب را تشریح نموده است.
با آغاز حکومت جمهوری اسلامی در قوانین جزایی و مقررات بر مبنای فقه اسلامی تجدید نظر به عمل آمد و در نتیجه تحولی کلی پدیدار گشت و حقوق جزایی بر اساس حدود و دیات اسلامی تدوین گردید.
در این مقاله برآنیم  نظریات مختلف حقوقی و فقهی را پیرامون احکام و مقررات جزایی اسلام به رشته تحریر در آوریم تا روشن گردد که همه احکام اسلامی، برای حمایت و حفظ مصالح معتبر انسانی، وضع شده است و هیچ حکمی را در اسلام نمی‌توان یافت که مصلحتی در آن نباشد.
مقدمه
از آغاز آفرینش انسان، جرم و لغزش، و به دنبال آن، کیفر و مجازات وجــود داشته است. قــــرآن مجید داستان اولین  لغـــزش نخستین انسان را بازگــو می‌کنــد: «خداوند آدم و همســـر او را فرمود که در بهشت بیارامید و از میوه‌ها و نعمتهای فراوان آن هرچه خواهیــد، بهره‌مند شوید؛  آنگاه به درختی اشاره فرمود و به آنان گوشزد کرد که مبادا به این درخت نزدیک شــوید که از ستمکاران خواهید شد.
شیطان آن دو را بفریفت، به لغزش و نافرمانی واداشت و از آنجا، یعنی از میان آنهمه آرامش و نعمی که در آنجا بود، بیرون کرد. خداوند به دنبال این لغزش و درباره کیفر این گناه فرمود: به آنها گفتیم که از آن بهشت به دنیا فرود آیید. آنجا – بجای همزیستی آرامش‌بخش– دشمن یکدیگر خواهید بود، و در قرارگاه زمینی خود جاودانی نخواهید ماند.»(مضمون آیات ۳۵ و ۳۶ سوره بقره)
نظام حقوقی و کیفری اسلام همانند دیگر نظامها و تعالیم آن، از فرهنگ و آیینی نشأت می‌گیرد که مستند به علم و حکمت الهی و متکی به مصالح و نیاز نوع بشر و برای همیشه مبدأ سعادت و کمال و ثبات ارزشهای والای اوست و به دلیل خصلت جاودانگی‌اش، پاسخگوی نیازها و آرمانهای هر عصر و نسلی می‌باشد.
نظام جزایی تلاش می‌کند با اعلام و نشان دادن اصیل‌ترین ارزشهای حاکم، حدود و ثغور حقی را که جامعه یا قدرت عمومی برای مجازات بزهکاری قائل است، ترسیم کند و از طریق تهدید و اجرای مجازات، افراد را به احترام و رعایت قوانین جزایی وادارد. به این ترتیب، قوانین و مقررات جزایی به عنوان معیار تشخیص اعمال مجرمانه و ضامن نظم و امنیت و اجرای عدالت در جامعه، تا حدودی حس عدالتخواهی انسان را اقناع کرده، فرایند تکامل انسان و جامعه را فراهم می‌کند.
طبق اصل چهارم قانون اساسی جمهوری اسلامی، کلیه قوانین و مقررات مدنی، جزایی، مالی و… باید بر اساس موازین اسلامی باشد و بر اساس اصل ۷۲ همین قانون، مجلس شورای اسلامی نمی‌تواند قوانینی وضع کند که با اصول و احکام مذهب رسمی کشور یا قانون اساسی مغایرت داشته باشد.
تعریف و تقسیم بندی جرم از دیدگاه اسلام
جرم و جریمه از جُرًمْ، (به فتح جیم) گرفته شده است که به معنی قطع کردن است یا به قول راغب اصفهانی (راغب اصفهانی، مفردات راغب، ذیل ماده جُرًم).، اصل معنی جُرًمْ بریدن میوه از درخت است، و برای هر کار زشت و مکروه، استفاده شده است و به معنی وادار کردن بر کاری ناپسند نیز اطلاق شده و در دو آیه ذیل به همین معنی به کار رفته است (علیرضا فیض، مقارنه و تطبیق در حقوق جزای عمومی اسلام، ص ۷۱):
۱-    یا قوم لا یجرمنّکم شقاقی أن  یصیبکم مثل ما أصابت قوم نوح أو قوم هود أو قوم صالح و ما قوم لوط منکم ببعید؛«ای قوم من مخالفت با من شما را بر آن ندارد که به شما همان رسد که به قوم نوح یا قوم هود یا قوم صالح رسید و قوم لوط هم از شما چندان فاصله‌ای ندارند و دور نیستند.» (هود، ۸۹)
علامه طباطبایــی این آیات را با تــوجه به معنی کسب و کار زشت که برای جُرًمْ گفته شده، ترجمه و تفسیر کرده‌اند. (محمدحسین طباطبایی، تفسیر المیزان، ج ۱۰، ص۳۹۰)
در این صورت ترجمه آیه چنین می‌شود:
«ای قوم من بپرهیزید که مخالفتتان با من، برای شما، گرفتاری کسب کند و فراهم آورد؛ آنچنانکه برای قوم نوح فراهم آورد و آنها غرقه شدند….»
۲-    لا یجرمنّکم شنآن قوم علی أن لا تعدلوا إعدلوا هو أقرب للتقوی؛ «دشمنی با قومی، شما را وادار نکند که به عدالت رفتار نکنید، به عدل رفتار کنید که به پرهیزگاری نزدیکتر است.» (مائده، ۱۲)
از ترجمه این آیات و آیات مشابه روشن می‌شود که معنی لغوی جرم و اِجرام، عبارت است از انجام دادن کاری که نیکو و شایسته نیست، بلکه نکوهیده و ناپسند است. و مجرم کسی است که در آن کار زشت و ناپسند افتد و اصرار بر آن و استمرار در آن داشته باشد و برای ترک کردن آن اقدامی نکند.
جرایم از لحاظ مصالحی که در مورد آنها در نظر گرفته شده است بر پنج قسم است:
۱)      جـرایم تجاوز بر دین مانند ارتداد
۲)      جـرایم تجاوز بر نفس مانند آدم کشی
۳)      جـرایم تجاوز بر عقل مانند شرب خمر
۴)      جـرایم تجاوز بر نسل مانند زنا
۵)      جـرایم تجــاوز بر مال مانند دزدی(افـراسیابی، حقوق جــزای عمومی، ج ۱، ص ۱۶۳-۱۶۴)
طبقه بندی جرایم
طبقه بندی جرایم و معیارهای مختلفی که بنای تقسیم آنها قرار می‌گیرد، از موضوعات مورد بحث در حقوق جزای عمومی است؛  اما اینکه جرم معینی در کدامیک از طبقات جای دارد از مواردی است که در حقوق جزای اختصاصی بحث می‌شود.
به موجب ماده ۱۲ قانون مجازات اسلامی مصوب سال ۱۳۷۰  جرایم به اعتبار واکنشی که برای آنها پیش‌بینی شده است، به صــورت زیر طبقه‌بندی می‌شــوند: ۱) حدود ۲) قصاص ۳) دیات ۴) تعزیرات ۵) مجازاتهای بازدارنده.
در کتاب حقوق جزای اسلام  این مبحث تحت عنوان جرم از جهت سنگینی و سبکی مورد بررسی قرار گرفته است و در این تقسیم جرمها به سه نوع عمده تقسیم می‌شوند:
الف) جرمهای موجب حد؛ ب) جرمهای موجب قصاص یا دیه؛ ج) جرمهای موجب تعزیر. ( فیض، تطبیق در حقوق جزای عمومی اسلام، ص ۱۳۲)
جرمهای موجب حد
حد، کیفری است که میزان دقیق آن از سوی قانونگزار اسلامی مشخص شده و کم و بیش نمی‌شود و اغلب از حقوق خدای تعالی شمرده  شده است.[۱]
در کتب اهل سنت جرمهای موجب حد را در هفت جرم، منحصــر دانستــه‌اند:
۱- زنـا ۲- قـذف ۳- شــرب خمــــر ۴- ســــرقت ۵- محاربــــه ۶- ارتــــداد ۷- بغی(عوده ، التشریع الجنایی الاسلامی،  ج ۱، ص ۷۹)
در متون شیعه برخی اسباب حد را شش امر دانسته‌اند که عبارتند از:
۱-     زنا     ۲- تــوابع زنــا (لــواط، مساحقــه)     ۳- قذف     ۴- شرب خمــر ۵- سرقت     ۶- قطع طریق (محاربه) (محقق حلی،  شرایع الاسلام، باب حدود)
علامه حلی در کتاب قواعد، هشت مقصد از حدود را ذکر کرده است که عبارتند از:
۱-    حد زنا ۲- لواط و سحق و قیادت ۳- وطی اموات و بهایم ۴- حد قذف  ۵- حد شرب ۶- حد سرقت ۷- حد محارب ۸- حد مرتد[۲](علامه حلی،  قواعد الاحکام،  در باب حدود و تعزیزات)
امام خمینی، حدود  را در شش فصل مورد بحث قرار داده است:
فصل یکم در حد زنا ‍‍‍؛ فصل دوم در لواط و سحق و قیادت؛ فصل سوم در حد قذف؛ فصل چهارم در حد مسکر؛ فصل پنجم در حد سرقت؛ فصل ششم در حد محارب.(الموسوی الخمینی،  تحریر الوسیله، ج ۲، ص ۴۵۵-۴۹۷)
جرمهای موجب قصاص و دیه جرمهایی است که کیفر آن قصاص، یا  پرداخت دیه است. قصاص و دیه نیز مانند حدود از کیفرهای معین شرعی هستند که حاکم و قاضی را  در بیش و کم کردن آن، اختیاری نیست. این کیفرها بر خلاف حدود، به عنوان حق‌الناس قانونگزاری شده و اختیار استفاده از این حق، به دست مجنی علیه یا ولی دم سپرده شده است؛ او حق دارد قصاص را از حاکم بخواهد یا جانی را مورد عفو قرار دهد.
جرمهای موجب قصاص و دیه بر شش قسمند:
۱) قتل عمد ۲) قتل شبه عمد ۳) قتل خطا ۴) جراحات عمدی ۵) جراحات شبه عمد ۶) جراحات خطا (فیض، تطبیق در حقوق جزای عمومی اسلام، ص ۱۳۵)
بعضی از فقها از کتاب قصاص و دیات که بخشی از حقوق جزای خصوصی اسلامی است به عنوان کتاب جنایات [۳] نام برده‌اند و بعضی دیگر از قصاص، به کتاب الدماء تعبیر کرده‌اند.

 

مشاوره حقوقی تلفنی : ۹۰۹۹۰۷۲۹۵۶
مشاوره روانشناسی : ۹۰۹۹۰۷۲۹۵۶

جرمهای موجب تعزیر
تعزیر در لغت به معنی تأدیب و توبیخ، و گاه تأیید و تقویت است و در اصطلاح حقوق جزا در برابر حدود قرار دارد.  نیز به کیفرهای نامعین، یا نظام نامعین کیفری اسلام اطلاق می‌شود که تعیین کم و کیف آن بر عهده امام (ع)یا ولی فقیه محول شده است که طبق ضوابط و قواعد و مبادی کلی که در حقوق اسلام مورد عمل قرار دارد و بر وفق شرایط محیط و جامعه و مقتضیات آن و برای حفظ مصالح و منافع عمومی و رفع مفاسد و مضار اجتماعی به تعیین میزان آن اقدام می‌کند و آن را به آگاهی همه محاکم صالحه برای رسیدگی به جرایم می‌رساند(فیض، مقارنه و تطبیق در حقوق جزای عمومی اسلام، ص ۲۰۸).
تقسیم جرم بر حسب شدت و ضعف مجازاتها
در اغلب قوانین جزایی، جرایم بر حسب شدت و ضعف مجازاتها به سه قسم تقسیم شده است:  )فیض، مقارنه و تطبیق در حقوق جزای عمومی اسلام، ص ۷۰)
۱) جنایت ۲) جنحه ۳) خلاف.
جنایت: عبارت است از جرم بزرگ و سخت. فعلی جنایت شمرده می‌شود که کیفر آن، اعدام باشد یا  زندان ابد یا حبس جنایی درجه یک  از سه تا پانزده سال، یا حبس جنایی درجه دو از دو تا ده سال.
جنحه: جرمی است که خطر آن کمتر و کیفر آن سبکتر از جنایت است‍‍؛ مثل حبس  جنحه‌ای که حداکثر آن از سه سال تجاوز نمی‌کند، یا مبلغی جزای نقدی.
خلاف: حداقل خطر را برای جامعه دارد و مجازات آن سبک و در حد چند روز زندان یا جزای نقدی بسیار کم است.
نمونه نصوص قانونی حدود:
مسلم‌است که هر‌جرم‌وکیفری باید جنبه‌قانونی‌داشته‌باشد.‌نمونه‌هایی را از نصوص‌قانونی‌جرایم وکیفرها از قرآن و سنت مورد بررسی قرار‌می‌دهیم تا بدین وسیله علاوه بر آگاهی یافتن از آنها، با شیوه قانونگزاری اسلام‌و ویژگیهای‌آن‌آشنا شویم.
نصوص قانونی زنا از قرآن و سنت
الزانیه و الزانی فاجلدوا کل واحد منهما مأ‎‏‏ه جلده و لا تأخذکم بهما رأفه فی دین الله ان کنتم تؤمنون بالله و الیوم الاخر ولیشهد عذابهما طائفه من المؤمنین؛ «به هر یک از زن و مرد زنا کار صد تازیانه بزنید، و در راه حفظ دین خدا نباید برای آنها دلسوزی کنید، اگر به خدا و روز رستاخیز باور دارید. و باید کیفر آن دو را گروهی از مؤمنان مشاهده کنند.»(نور،۲)
فاضل مقداد می‌فرماید: در آیه امر شده است که آن دو را صد تازیانه زنند و تازیانه زدن، زدن بر پوست بدن است، بگونه‌ای که درد آن به گوشت  بدن برسد. (مقداد، کنز العرفان فی فقه القرآن، ج ۲، ص ۳۴۰-۳۴۱)
حدیثی از پیغمبر(ص) آمده است که آثار ناگوار زنا را بر می‌شمارد:
یا معشر الناس، اتقوا الزنا فان فیه ست خصال؛ ثلاث فی الدنیا و ثلاث فی الاخره، اما  اللاتی فی الدنیا  فانه یذهب البهاء و یورث الفقر و ینقص العمر، و اما اللاتی فی الاخره فانه یوجب السخط و سوء الحساب و الخلود فی النار؛ «ای مردم از زنا بپرهیزید که در آن شش خصلت است؛ سه خصلت دنیایی و سه خصلت اخروی؛ آنچه در دنیاست، حسن و خوبی را می‌برد، و موجب تنگدستی می‌شود و عمر را کوتاه می‌کند. اما آنچه در آخرت است، موجب خشم خدا، سوء حساب و خلود در آتش می‌شود.»
نصی درباره سحق (مساحقه)
عن علی(ع): السحق فی النساء کاللواط فی الرجال و لکن فیه جلد مأه، لانه لیس فیه ایلاج؛ «جــرم مساحقه در میان زنان چــون لــواط در میان مـردان است، ولــی در
آن (مساحقه) صد تازیانه است، زیرا دخول در آن، وجود ندارد.» (حرعاملی، وسایل الشیعه، باب حدود)
نصی درباره قیادت
در وسایل  از عبدالله بن سنان نقل شده است که: قلت لابی عبدالله (ع) اخبرنی  عن القواد ما حده؟ قال: لا حد علی القواد؛ ألیس انما یعطی الاجر علی أن یقود؟ قلت: انما یجمع بین الذکر و الانثی حراما. قال: ذلک المولف بین الذکر و الانثی حراما؟ فقلت: هو ذلک. قال: یضرب ثلاثه ارباع حد الزانی، خمسه و سبعین سوطا، و ینفی من المصر الذی هو فیه؛ «از حضرت ابو عبدالله امام صادق(ع)  درباره قواد پرسیدم که حد او چه اندازه است؟ فرمود: بر قواد حدی نیست، زیرا به او اجرت می‌دهند که راهنمایی کند. گفتم: او از راه حرام، زن و مرد را می‌رساند. فرمود: آن را می‌گویی که بین زن و مرد از راه حرام، سازش می‌دهد؟ گفتم: همان را می‌گویم. فرمود: سه چهارم حد زنا بر او زده می‌شود که عبارت است از هفتاد و پنج تازیانه و از شهری که در آن است تبعیدش می‌کنند.» (حرعاملی، وسایل الشیعه، باب حدود)
نمونه نصوص قانونی قذف از قرآن و سنت
در قرآن مجید دو آیه درباره قذف است:
۱- و الذین یرمون المحصنات ثم لم یأتوا باربعه شهداء فاجلدوهم ثمانین جلده و لا تقبلوا لهم شهاده ابدا و اولئک هم الفاسقون؛ «آنانکه به زنان عفیف نسبت زنا دهند و سپس چهار گواه نیاورند ایشان را هشتاد تازیانه بزنید و هرگز شهادت آنان را نپذیرید و آنها خود، فاسقند.» (نور،۴)
۲- الا الذین تابوا من بعد ذلک، و اصلحوا فان الله غفور رحیم؛ «مگر آنان که پس از این نسبت، توبه کردند و صالح و شایسته شدند، که همانا خداوند آمرزنده مهربان است.» (نور،۵)
از پیغمبر(ص) روایت کرده‌اند که: من رمی محصنا أو محصنه أحبط الله عمله و جلده یوم القیمه سبعون ألف ملک من بین یدیه و من خلفه، ثم یؤمر به الی النار؛ «هر کس مرد عفیف و پاکدامن و نیز زن عفیف و پاکدامن را تهمت (زنا و فحشاء) زن، خــدایتعالی عمل او را محو کند و روز قیامت هفتاد هزار فرشته، از روبرو و پشت سر او، به وی تازیانه زنند و سپس دستور داده شود که او را به سوی آتش برند.» (حرعاملی، وسایل الشیعه، ابواب قذف)
نمونه نصوص قانونی شرب خمر از کتاب و سنت
در زمان خلافت عمر، مردی به نام قدامه شراب خورده بود؛ او را به حضور خلیفه آوردند؛ حضرت علی (ع)به خلیفه گفتند: اگر توبه کرد، حد را بر او جاری سازید. وی اظهار توبه کرد و خلیفه در چگونگی اجرای حد او دچار تردید شد و به علی امیرالمومنین(ع) گفت: در حد او مرا اشاره‌ای فرما و سخنی گوی. حضرت فرمود: «حد شارب خمر هشتاد تازیانه است. لان شارب الخمر، اذا شرب سکر و اذا سکر هذی و اذا هذی افتری. قال الله تعالی: و الذین یرمون المحصنات ثم لم یاتوا باربعه شهداء فاجلدوهم ثمانین جلده» (مقداد، کنز العرفان فی فقه القرآن، ص ۳۴۸)
از پیغمبر اکرم(ص) نقل است که فرمود: من شرب الخمر فاجلدوه، ثم ان شرب فاجلدوه ثم ان شرب فاجلدوه، ثم ان شرب الرابعه فاقتلوه؛  «هر کس یک بار شراب نوشید،  کیفر جُلد را درباره او اجرا کنید، بار دوم نیز چنین کنید و بار سوم نیز، و در بار چهارم اگر نوشید، او را بکشید.»
و روایت شده است که کیفر هشتاد تازیانه برای شرابخوار در عصر پیامبر(ص) تعیین و تصریح شده بود.
نمونه نصوص قانونی سرقت از کتاب و سنت
در قرآن دو آیه درباره سرقت هست که جرم مزبور و کیفر آن را قانونی کرده است.
۱- و السارق و السارقه فاقطعوا أیدیهما جزاء بما کسبا نکالا من الله و الله عزیز حکیم؛ «دستهای مرد دزد و زن دزد را به کیفر آنچه کرده‌اند (از دزدی) ببرید، که عقوبتی است از جانب خدا، و خداوند قوی و درستکار است.» (مائده، ۴۳)
۲-  فمن تاب من بعد ظلمه و أصلــح فان الله یتوب علیه، ان الله غفور رحیـم. «کســی که پس از ظلم و تعدی خــود، توبه کرد و عمل نیکو انجام داد، همانا خدا
توبه‌اش را می‌پذیرد، که خدا آمرزنده و مهربان است.» (مائده، ۴۴)
جز ابن ماجه، همه صاحبان صحاح نقل کرده‌اند که حضرت رسول(ص)  فرموده است: یقطع یـد السارق فی ربع دینار فصاعدا. (مقداد، کنزالعرفان فی فقه القرآن، ج ۲، ص ۳۵۰)
در کنز العرفان آمده است: «نصابی که قطع به آن واجب می‌شود، نزد ما (یعنی شیعه امامیه) ربع دینار (ربع مثقال) طلای خالص مسکوک است، یا هر چه به اندازه بهای آن است. مالک و شافعی بر این قولند. و هر چهار خلیفه بدان حکم کرده‌اند. ابو حنیفه حد نصاب را ده درهم می‌داند، و حسن بصری یک درهم، و طبری و خوارج حدی برای آن قائل نشده‌اند، بلکه هر چه باشد، کم یا زیاد، موجب حد است…..» (مقداد، کنزالعرفان فی فقه القرآن، ج ۲، ص ۳۵۰)
نمونه نصوص قانونی محاربه از قرآن و سنت:
درباره محاربه و کیفر آن، دو آیه در قرآن مجید وجود دارد:
۱-  انما جزاء الذین یحاربون الله و رسوله و یسعون فی الارض فسادا أن یقتلوا أو یصلبوا أو تقطع أیدیهم و أرجلهم من خلاف أو ینفوا من الارض ذلک لهم خزی فی الدنیا و لهم فی الاخره عذاب عظیم؛ «همانا کیفر کسانی که با خدا و رسول او محاربه می‌کنند، و در زمین، در راه فساد و تباهی می‌کوشند، این است که کشته شوند، یا به دار آویخته شوند یا دستها و پاهایشان بر خلاف هم بریده شود یا از زمین تبعید شوند؛ این خواری و رسوایی آنهاست در دنیا، و در آخرت نیز  برای آنان عذابی عظیم خواهد بود.» (مائده، ۳۸ و ۳۹)
۲- الا الذین تابوا من قبل أن تقدروا علیهم فاعلموا أن الله غفور رحیم؛ «مگر آنان که توبه کردند پیش از آنکه بر آنان دست یابید و بدانید که محققا خداوند آمرزنده و مهربان است.» (مائده، ۳۴)
محارب در اصطلاح فقها، کسی است که اسلحه خود را بخاطر ترسانیدن مردم برهنه کند (و از جلد و غلاف بیرون کشد)؛ چه در خشکی باشد و چه در دریا، چه شب و چه روز، چه ضعیف باشد و چه قوی، متهم به تهمتی باشد یا نه، مرد باشد یا زن. (مقداد، کنزالعرفان فی فقه القرآن، ج ۲، ص ۳۵۱)
کتابنامه
قرآن کریم
افراسیابی، محمد اسماعیل، حقوق جزای عمومی، تهران، فردوسی، ۱۳۷۴
حر عاملی، محمد بن حسن، وسایل الشیعه، بیروت، احیاء التراث العربیه، ۱۴۰۳
راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات راغب، مترجم سید غلامرضا خسروی حسینی، تهران، مرتضوی، ۱۳۶۱
سیوری، کمال الدین مقداد بن عبدالله مشهور به فاضل مقداد، کنز العرفان فی فقه القرآن، تهران مرتضوی، ۱۳۶۹
طباطبایی، سید محمدحسین ،  تفسیر المیزان، قم، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۳۶۲
طبرسی، ابوالفضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۴ ق
علامه حلی، حسن بن یوسف، قواعد الاحکام، قم، منشورات الرضی، بی‌تا
عوده، عبدالقادر، التشریع الجنائی الاسلامی فی مذاهب الخمسه مقارنه بالقانون فیض، علیرضا، مقارنه و تطبیق در حقوق جزای عمومی اسلام، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات، ۱۳۷۳
فیض‌،علیرضا، تطبیق در‌حقوق‌جزای عمومی اسلام، تهران، امیر‌کبیر، ۱۳۶۹
محقق حلی، جعفر بن حسن، شرایع الاسلام، تهران، استقلال
الموسوی الخمینی، روح الله ، تحریر الوسیله، قم، موسسه نشر اسلامی، ۱۴۱۶ ق
الوضعی، ترجمه اکبر غفوری، مشهد، آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهشهای اسلامی، ۱۳۷۳
————
[۱]  حق الله از طرف فرد یا گروهی قابل اسقاط نیست. ( فیض، مقارنه و تطبیق در حقوق جزای عمومی اسلام، ص ۲۰۷)
[۲]  ارتداد را هیچ یک از فقها جز علامه حلی در کتاب قواعد جزء حدود نشمرده‌اند.
[۳]  علامه حلی در قواعد الاحکام و فاضل مقداد در کنز العرفان ذکر کرده‌اند.

 

مشاوره با وکیل : ۹۰۹۹۰۷۲۹۵۶

دیدگاه خود را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *